બેટરી કચરાની નિકાસ પર સરકારનો તાત્કાલિક પ્રતિબંધ, લિથિયમ-આયન ‘બ્લેક માસ’ હવે વિદેશ નહીં જઈ શકે

સરકારના આ નિર્ણયનો સીધો સંબંધ વપરાયેલી બેટરીમાંથી મળતા એવા કાચા માલ સાથે છે જેમાં લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ અને અન્ય કિંમતી ધાતુઓ ફરીથી મેળવવાની શક્યતા હોય છે. અત્યાર સુધી આ સામગ્રીની નિકાસ કરવાની છૂટ હતી, પરંતુ હવે નિર્ધારિત શ્રેણીના કચરાને દેશની બહાર મોકલી શકાશે નહીં.

કયા બેટરી કચરાની નિકાસ બંધ?

DGFTની સૂચના ખાસ કરીને પ્રાથમિક સેલ, પ્રાથમિક બેટરી અને વીજ સંગ્રાહકોના એવા ગોઠવ્યા વગરના કચરા અને ભંગારને આવરી લે છે જેમાં સીસું, કેડમિયમ અથવા પારો ન હોય. આ શ્રેણીમાં વપરાઈ ચૂકેલી પ્રાથમિક સેલ અને બેટરી તેમજ લિથિયમ-આયન બેટરી બ્લેક માસનો સમાવેશ થાય છે. આ સામગ્રીને 85491400 હેઠળ વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે.

‘બ્લેક માસ’ શું છે?

વપરાઈ ચૂકેલી લિથિયમ-આયન બેટરીને રિસાયક્લિંગ દરમિયાન કાપવા અને પીસવાની પ્રક્રિયા પછી કાળા રંગનું મિશ્રણ મળે છે, જેને બ્લેક માસ કહેવામાં આવે છે. આ સામગ્રીમાં લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ અને મેંગેનીઝ જેવી કિંમતી ધાતુઓ હોય છે. યોગ્ય પ્રક્રિયા દ્વારા આ ધાતુઓ ફરી મેળવી નવી બેટરીના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.

અગાઉ નિકાસની છૂટ હતી

નવા આદેશ પહેલાં આ શ્રેણીના બેટરી કચરાની નિકાસ ‘મુક્ત’ શ્રેણીમાં આવતી હતી. હવે તેને સીધી ‘પ્રતિબંધિત’ શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવી છે. એટલે સામાન્ય રીતે હવે આ સામગ્રીની નિકાસ કરી શકાશે નહીં. આ પ્રતિબંધ આગામી આદેશ સુધી અમલમાં રહેશે.

સરકાર આ સામગ્રી દેશમાં જ કેમ રાખવા માગે છે?

સરકાર ભારતમાં બેટરી રિસાયક્લિંગ ક્ષમતા વધારવા અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની સ્થાનિક ઉપલબ્ધતા મજબૂત કરવા માગે છે. ભારતમાં હાલમાં બ્લેક માસમાંથી લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલ જેવી ધાતુઓ મોટા પાયે અલગ કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત છે. તેના કારણે કેટલીક સામગ્રીમાંથી કિંમતી ધાતુઓ ભારતમાં કાઢવાને બદલે બ્લેક માસ તરીકે જ વિદેશ મોકલવામાં આવતો હતો.

આ પણ વાંચો: હાઈકોર્ટના નકલી આદેશોના આધારે ભારતે 129 સટ્ટાબાજી વેબસાઈટ્સ બ્લોક કરી: મોટો ઘટસ્ફોટ

₹1,500 કરોડની પ્રોત્સાહન યોજના સાથે જોડાયેલું પગલું

કેન્દ્ર સરકારે સપ્ટેમ્બરમાં મહત્વપૂર્ણ ખનિજોના રિસાયક્લિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ₹1,500 કરોડની યોજના પણ શરૂ કરી હતી. આ યોજનાનો હેતુ વપરાયેલી બેટરી અને ઇલેક્ટ્રોનિક કચરામાંથી કિંમતી ખનિજો પાછા મેળવવાની સ્થાનિક ક્ષમતા વધારવાનો છે. બેટરી કચરાની નિકાસ પરનો તાજો પ્રતિબંધ દેશમાં વધુ રિસાયક્લિંગ કાચો માલ ઉપલબ્ધ રાખવામાં મદદ કરી શકે છે.

જૂના નિકાસ કરારોનું શું?

DGFTની સૂચના મુજબ વિદેશ વેપાર નીતિ 2023ના પેરા 1.05 હેઠળની પરિવર્તનકાળની જોગવાઈઓ આ નિર્ણય પર લાગુ પડશે. એટલે નીતિ બદલાય તે પહેલાં થયેલા અમુક પાત્ર નિકાસ વ્યવહારો માટે લાગુ જોગવાઈઓ અલગ રીતે જોવામાં આવી શકે છે. સરકારના આ નિર્ણયથી ભારતમાં બેટરી રિસાયક્લિંગ કરતી કંપનીઓને વધુ કાચો માલ મળવાની શક્યતા છે. સાથે જ ઇલેક્ટ્રિક વાહન અને ઊર્જા સંગ્રહ ક્ષેત્ર માટે જરૂરી લિથિયમ, નિકલ અને કોબાલ્ટ જેવી ધાતુઓને દેશમાં જ ફરી મેળવવાની દિશામાં પણ આ પગલું મહત્વનું બની શકે છે.

આ પણ જુઓ

Watch onYouTube