રૂપિયાને તૂટતો બચાવવા RBIએ ઓક્ટોબરમાં દરેક ‘શસ્ત્રો’ અજમાવ્યા

ભારતીય રિઝર્વ બેંકે 9 અને 10 ઓક્ટોબર દરમિયાન ઘટતા રૂપિયાને અટકાવવા અને સતત વધતા પ્રીમિયમને અંકુશમાં રાખવા માટે નીતિગત પગલાં એકસાથે લીધા હતા.

કોર્પોરેટ ટ્રેઝરી, ફોરેક્સ બજારો અથવા મેક્રોઇકોનોમિક સ્થિરતા પર નજર રાખનારા કોઈપણ માટે, આ નિયમો મૂળભૂત રીતે વ્યવસાયોના ચલણના જોખમને કેવી રીતે હેજ કરે છે તે બદલી નાખે છે તે બતાવે છે. ચાલો જોઈએ કે સેન્ટ્રલ બેંકે શું કર્યું, તે શા માટે મહત્વનું છે અને તે ફાઇનાન્સિયલ ઇકોસિસ્ટમમાં તેની કેવી અસર થાય છે.

RBIના હસ્તક્ષેપના ચાર આધારસ્તંભ

1. કોઈ રિબુકિંગ નહીં: એકવાર રૂપિયા સાથે સંલગ્ન ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ કોન્ટ્રેક્ટ રદ થઈ જાય, પછી તેને રિબુક કરી શકાતો નથી. (મેચ્યોરિટી પર રોલઓવર હજુ પણ માન્ય છે).

2. નીચલી મર્યાદાઃ અંતર્ગત એક્સપોઝર સાબિત કર્યા વિના હેજિંગની સ્વઘોષિત મર્યાદા USD 100 મિલિયનથી ઘટીને USD 5 મિલિયન (એક્સચેન્જ પર પણ લાગુ) થઈ જાય છે. વિવિધ બેંકોમાં સમાન એક્સપોઝર માટે બહુવિધ હેજ હવે સંપૂર્ણપણે જાહેર કરવા આવશ્યક છે.

3. ફોરેન એક્સચેન્જ રિસ્ક રિઝર્વ (FERR): 20 લાખ ડોલરથી વધુના ફોરવર્ડ ડોલર ખરીદનારા આયાતકારોએ તેમની બેંકો સાથે કરાર સમાપ્ત થાય ત્યાં સુધી RBI પાસે કોન્ટ્રાક્ટ મૂલ્યના 20% રોકડમાં રાખવા પડશે.

4. લિક્વિડિટી સ્ક્વિઝ: RBI 12 ઓક્ટોબરથી સરકારી ઓઇલ કંપનીઓ (IOC, HPCL, BPCL) ને સીધા ડોલર સપ્લાય કરશે. દરમિયાન, બેંકોએ 16 ઓક્ટોબરથી દરરોજ તેમના CRRનો ઓછામાં ઓછો 99% (90% થી વધુ) જાળવવો પડશે.

સટ્ટાકીય તત્વો પર લગામ

1 સટ્ટાકીય છટકબારીઓને દૂર કરવી

પહેલાં 100 મિલિયન ડોલરની મર્યાદા સ્વ-ઘોષણા પર આધાર રાખતી હતી, જે હેજ તરીકે છૂપાયેલી સટ્ટાકીય સ્થિતિઓ માટે દરવાજા ખોલતી હતી. થ્રેશોલ્ડને પાંચ મિલિયન ડોલર સુધી ઘટાડવાનો અર્થ એ છે કે મોટા ભાગના કોર્પોરેટ્સે હવે નક્કર દસ્તાવેજો રજૂ કરવા પડશે. વધુમાં, કડક ડિસ્ક્લોઝર નિયમો ખાતરી કરે છે કે કંપનીઓ બહુવિધ ધિરાણકર્તાઓ પર ચોક્કસ સમાન એક્સપોઝરને હેજ કરીને ડબલ-ડીપ ન કરી શકે.

2. રીબુકિંગ પ્રતિબંધ શા માટે મહત્વનો

રીબુકિંગ પરનો પ્રતિબંધ અગ્રતાઓ અને વિલંબિત વ્યવહારોને લક્ષ્ય બનાવે છે. અગાઉ, જો કોઈ નિકાસકાર ડોલરનું 'ફોરવર્ડ' વેચાણ કરે અને રૂપિયો કામચલાઉ ધોરણે મજબૂત બને, તો તેઓ તેમનો કરાર રદ કરી શકતા હતા (જેનો અર્થ અસરકારક રીતે ડોલર પાછા ખરીદવા જેવો થતો) અને રૂપિયો ફરી નબળો પડે ત્યારે નવો કરાર (rebook) કરી શકતા હતા.

સ્થાનિક ચલણ માટેના સંવેદનશીલ સમયગાળા દરમિયાન દરેક રદ કરવાની પ્રક્રિયા ડોલરની માંગમાં કૃત્રિમ વધારો કરતી હતી. તેનું કારણ એ હતું કે નવો કરાર કરવાની (rebooking) મનાઈ હતી.

• નિકાસકારો અને આયાતકારોએ તેમના 'કવર' (હેજિંગ પોઝિશન) નો વેપાર કરવાને બદલે તેને જાળવી રાખવા પડે છે.

• વાસ્તવિક એક્સપોઝર ધરાવનારાઓ વાસ્તવિક જોખમ ઉઠાવે છે—કોઈપણ રદ કરાયેલ એક્સપોઝરની પતાવટ (સ્ક્વેર-ઓફ) તેની નિયત તારીખે સીધી 'સ્પોટ માર્કેટ'માં કરવી પડે છે, જેનાથી દરમાં અસ્થિરતા આવે છે.

ફોરવર્ડ ખરીદીનો ખર્ચ: FERRની અસર

ફોરવર્ડ કરારો અગાઉ કોઈ પણ પ્રકારની શરૂઆતની રોકડ ચૂકવણી વિના સંપૂર્ણ એક્સપોઝરની સુવિધા આપતા હતા. FERRની નવી જરૂરિયાત આ સ્થિતિને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખે છે.

જ્યારે કોઈ આયાતકાર બે મિલિયન USDથી વધુનો ફોરવર્ડ કરાર કરે છે, ત્યારે બેંકે કરારના મૂલ્યના 20% જેટલી રકમ રોકડ સ્વરૂપે RBI પાસે જમા કરાવવી (લોક કરવી) પડે છે. બેંકો સ્વાભાવિક રીતે આ સ્થગિત મૂડીને તે ચોક્કસ ગ્રાહક વતી આપવામાં આવેલી ક્રેડિટ (ધિરાણ) તરીકે ગણશે અને સામાન્ય લોનની જેમ તેનો ભાવ નક્કી કરશે:

• ઊંચુ રેટિંગ ધરાવતી કોર્પોરેટ કંપનીઓ: આશરે 7%નો ચાર્જ (વાર્ષિક ~1.4% અથવા પ્રતિ ડોલર ~1.36 રૂપિયાનો વધારો).

• અન્ય ગ્રાહકો: આશરે 10%નો ચાર્જ (વાર્ષિક ~2% અથવા પ્રતિ ડોલર ~1.94 રૂપિયાનો વધારો).

97 રૂપિયાના સ્પોટ રેટ પર ગણતરી:

• ફોરવર્ડ પ્રીમિયમ: ~3.5% (પ્રતિ ડોલર/વર્ષે ~3.40 રૂપિયા)

• FERR ખર્ચ (ગ્રાહક પર લાદવામાં આવતો ખર્ચ): વધારાના ~1.5 થી 2% (પ્રતિ ડોલર/વર્ષે ~1.36 થી ~1.94 રૂપિયા)

• અસરકારક કુલ ખર્ચ: સ્પોટ રેટની સરખામણીમાં વધીને આશરે 101.75 થી 102.35 રૂપિયા થાય છે (વાર્ષિક 5% થી 5.5%નો વધારો).

આ ઊંચા આંકડાઓને કારણે, આયાત-તરફી ફોરવર્ડ હેજિંગની માંગમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની સંભાવના છે.

નિકાસકારો કવર લે છે, આયાતકારો દૂર રહે છે

કારણ કે FERRની જોગવાઈ અસમ પ્રમાણ છે—જે આયાતકારો દ્વારા કરવામાં આવતી ફોરવર્ડ ખરીદીને અસર કરે છે પરંતુ નિકાસ હેજિંગને અસર કરતી નથી—તેથી બજારની ગતિશીલતામાં તાત્કાલિક ફેરફાર થાય છે:

• નિકાસકારો સરળતાથી તેમની મળવાપાત્ર રકમનું ફોરવર્ડ વેચાણ ચાલુ રાખે છે.

• મોંઘા ફોરવર્ડ કવરમાંથી નીકળેલા આયાતકારો, તેમના એક્સપોઝરને હેજ વગર છોડીને ચૂકવણી બાકી હોય ત્યારે સ્પોટ ખરીદી શકે છે. કેટલાક લોકો જ્યાં પરવાનગી આપે છે ત્યાં ઓફશોર બજારો તરફ વળે છે, જેનાથી ઓનશોર-ઓફશોર રેટ સ્પ્રેડમાં વધારો થવાની સંભાવના છે.

છૂપુ જોખમ: સિસ્ટમમાં અનહેજ વગરનું કોર્પોરેટ એક્સપોઝર વધશે. જો રૂપિયો નીચે તરફ આગળ વધતો રહે છે, તો તે અનહેજ વગરનું નુકસાન કોર્પોરેટ બેલેન્સ શીટ્સને સીધું અસર કરશે - આખરે તેમને ધિરાણ આપતી બેંકો માટે ઊંચા ક્રેડિટ જોખમમાં પરિણમશે.

ઓઇલ જાયન્ટ્સ માટે સીધી રાહત અને લિક્વિડિટી ડ્રેઇન

• ઓઇલ વિન્ડો: IOC, HPCL અને BPCL ને સીધા ડોલર વેચીને, RBI બજારના સૌથી મોટા ડોલર ખરીદનારને ઇન્ટરબેંક સ્પેસથી દૂર રાખે છે. આ નવા FERR ખર્ચ દબાણથી ઇંધણના ભાવને રક્ષણ આપે છે.

પ્રવાહિતામાં ઘટાડો

• ઓઇલ વિન્ડો: USD 1 બિલિયનનું વેચાણ સિસ્ટમમાંથી આશરે રૂ. 9,700 કરોડ ખેંચે છે.

FERR: માપન કરવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ ઓઇલ કંપનીઓને મુક્તિ આપવામાં આવી છે અને ઘણા આયાતકારો પાછળ હટી ગયા છે, તેની પ્રાથમિક ભૂમિકા મોટા પ્રમાણમાં તરલતા ઘટાડવાને બદલે વ્યવહારલક્ષી (કવર અટકાવવાની) છે.

CRR (99% દૈનિક લઘુત્તમ): બેંકોને મોટા રોકડ બફર રાખવા દબાણ કરે છે, જેનાથી સ્ટેન્ડિંગ ડિપોઝિટ સુવિધા માટે ઓછો સરપ્લસ રહે છે અને કોલ રેટ રેપો રેટ કરતા ઉપર ધકેલાઈ શકે છે.

ભાવિ માર્ગ

એકસાથે લેવામાં આવે તો, આ આક્રમક નીતિ સાધનો રૂપિયાને તાત્કાલિક રાહત આપવા અને આગળના પ્રીમિયમને અંકુશમાં રાખવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે. જોકે, ટકાઉ સ્થિરતા આખરે વ્યાપક મેક્રોઇકોનોમિક સ્તંભો પર આધારિત રહેશે: વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ, વિદેશી મૂડી પ્રવાહ અને કડક સ્થાનિક હેજિંગ માળખા પર આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારો કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે.

હાલ માટે, ચલણ જોખમનો એક ભાગ ખુલ્લા બજારમાંથી સીધા આયાતકારોના હિસાબ પર ખસી ગયો છે - જેના કારણે હેજ વગરના વિદેશી એક્સપોઝરનું કડક બેંક મોનિટરિંગ પહેલા કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યું છે ટેકનિકલ સ્તરના મોરચે, સ્પોટ USDINR પાસે 95.50 પર સપોર્ટ અને 96.85 પર પ્રતિકારક સપાટી છે.


લેખકઃ દિલીપ પરમાર

સિનિયર રિસર્ચ એનાલિસ્ટ, HDFC સિક્યોરિટીઝ